Gruczoły okołoodbytowe (glandulae circumanales) nazywane czasem gruczołami odbytowymi (glandulae anales) to zmodyfikowane gruczoły apokrynowe występujące u niektórych ssaków, np. psów w pasie skórnym odbytu.

 

Gruczoły okołoodbytowe

Rys. 1. Umiejscowienie gruczołów okołoodbytowych psa, schemat, pozycja strzałkowa

 

Wydzielina gruczołów okołoodbytowych (potocznie zwana: wydzielina okołoodbytowa lub wydzielina odbytowa) ma woń charakterystyczną dla danego osobnika, po jej zapachu psy identyfikują się nawzajem. Z tego względu część opiekunów wyczuwa ‘rybi zapach odbytu psa’. Ponadto wydzielina gruczołów okołoodbytowych ma za zadanie nawilżanie mas kałowych przez co ułatwia defekację psu.

 

Objawy nieprawidłowości w obrębie gruczołów okołoodbytowych

Na początku opiekunowie najczęściej zauważają u swoich podopiecznych objawy wynikające ze świądu okolicy odbytu, tj. nadmierne wylizywanie okolicy odbytu a także tzw. objaw saneczkowania- czyli szuranie tylną częścią cała o podłoże. Pies na tym etapie powinien zjawić się u lekarza weterynarii, który po wywiadzie podejmie odpowiednie kroki. Jeśli jednak opiekunowie zbyt długo zwlekają z wizytą w zakładzie leczniczym dla zwierząt, proces chorobowy u psa może postępować prowadząc do zapalenia gruczołów okołoodbytowych, które często połączone jest z bardzo nieprzyjemnym zapachem z okolicy odbytu psa. W konsekwencji może pojawić się nawet przetoka odbytu psa.

 

Postępowanie w przypadku podejrzenia problemów z gruczołami okołoodbytowymi

 Lekarz weterynarii, do którego trafi pacjent z podejrzeniem problemów w obrębie gruczołów okołoodbytowych przeprowadzi wywiad, zbada pacjenta, wyeliminuje inne przyczyny świądu (np. zarobaczenie). Jeśli lekarz weterynarii przeprowadzający badanie gruczołów okołoodbytowych stwierdzi, iż są one nadmiernie wypełnione najpewniej zdecyduje się na manulane  usunięcie nadmiaru wydzieliny- czyli potocznie mówiąc tzw. ‘czyszczenie’ czy ‘wyciskanie’ gruczołów okołoodbytowych. Usunięcie wydzieliny może być bardzo trudne np. w przypadku wad anatomicznych gruczołów odbytowych, zaawansowanego stanu zapalnego czy nowotworu. Wtedy lekarz może podjąć decyzję o ich usunięciu. Usunięcie gruczołów okołoodbytowych to znaczny koszt dla opiekuna. Ponadto zabieg wymaga znieczulenie ogólnego pacjenta, co nie jest bez znaczenia szczególnie w przypadku osobników starszych czy z problemami kardiologicznymi. Jednak w większości przypadków lekarz decyduje się na leczenie zapalenia gruczołów okołoodbytowych polegające na ich opróżnieniu, które najczęściej jest powiązane z farmakoterapią. Problemy z gruczołami okołoodbytowymi najczęściej nawracają.

 

Jak postępują zagraniczni lekarze weterynarii z szeroko rozumianym problemem gruczołów okołoodbytowych?

W zagranicznych czasopismach publikowane są artykuły związane z tematyką gruczołów okołoodbytowych. Wynika z nich, że bardzo dużą wagę przykłada się do badania wydzieliny gruczołów okołoodbytowych. Bada się ją praktycznie za każdym razem, kiedy lekarz podejrzewa nieprawidłowości w obrębie gruczołów odbytowych, badanie to przeprowadza się także u potencjalnie zdrowych psów kierując na posiew i wykonując badanie cytologiczne.

Gruczoły okołoodbytowe

Rys. 1. Możliwy rozwój zmian patologicznych w gruczołach okołoodbytowych wg Paterson & Steen

 

Badanie cytologiczne wydzieliny gruczołów okołoodbytowych jest wykonywane praktycznie za każdym razem, aby stwierdzić czy mamy do czynienia z naciekiem zapalnym. Zapalenie gruczołów okołoodbytowych wymaga dalszej diagnostyki. Kolejnym etapem jest badanie mikrobiologiczne wydzieliny. Ciekawostką jest, że podobne bakterie stwierdzamy zarówno w wydzielinie z gruczołów zmienionych zapalnie, jak i niezmienionych. Oczywiście w przypadku namnożenia bakterii i zaawansowanego bakteryjnego procesu zapalnego liczba bakterii w posiewie będzie znacznie większa. Kolejnym etapem jest identyfikacja drobnoustrojów a następnie wykonuje się antybiogramy. Długa diagnostyka ma na celu dobranie antybiotyku, na który wrażliwe są wszystkie bakterie powodujące stan zapalny gruczołów okołoodbytowych.

 

Czynniki predysponujące do problemów z gruczołami okołoodbytowymi 

 

Czynnik predysponujący Komentarz
Zmiany w gęstości wydzieliny Gruczoły okołoodbytowe mogą być trudne  do opróżnienia, gdy wydzielina jest bardzo gęsta
Nadmierne wydzielanie W takim przypadku histopatologia pokazuje często przerost (hiperplazja) w obrębie tkanki wydzielniczej
Miękkie odchody lub biegunka Fizjologiczna flora gruczołów okołoodbytowych najczęściej nie jest odzwierciedleniem flory przewodu pokarmowego
Niewystarczające napięcie mięśni odbytu Problem ten dotyczy psów w każdym wieku i każdej rasy, nie jest to częsta predyspozycja
Otyłość  –

Tab. 1. Możliwe czynniki predysponujące do problemów z gruczołami okołoodbytowymi wg Paterson & Steen 

 

Problemy z gruczołami okołoodbytowymi mogą dotyczyć psów w każdym wieku i każdej rasy, choć niektórzy autorzy zwracają uwagę na większą tendencję wśród psów ras małych i średnich. Większe znaczenie- jako czynniki predysponujące- mają cechy danego osobnika: gęstość wydzieliny, jej ilość, tendencja do miękkich odchodów czy biegunek, słabe napięcie mięśni odbytu, otyłość.

 

Czy można wspomóc pacjenta z nawracającym problemem w obrębie gruczołów okołoodbytowych?

Lekarze weterynarii niewiele są w stanie zdziałać jeśli chodzi o profilaktykę zbyt szybkiego i nadmiernego wypełniania się gruczołów okołoodbytowych jeśli jest ona spowodowana nieprawidłowościami anatomicznymi, niewystarczającym tonusem mięśniówki odbytu, zmianą gęstości wydzieliny na prawie stały czy zawierający grudki zatykające przewody wyprowadzające. Inaczej ma się sprawa jeśli chodzi o miękkie odchody czy skłonność do biegunek. Istnieją naturalne substancje mające działanie higroskopijne, czyli wiążące wodę. Jedną grup takich substancji są glinokrzemiany. Montmorylonit sodu, będący związkiem o strukturze krystalicznej, należącym do glinokrzemianów posiada bardzo silne właściwości higroskopijne, przez co na drodze międzycząsteczkowych oddziaływań fizycznych zagęszcza masy kałowe. Co więcej związek ten wykazuje działanie tiksotropowe- jeszcze bardziej zagęszcza masy kałowe w miejscu gdzie ruch masy jest bardzo ograniczony, a więc w końcowym odcinku przewodu pokarmowego psa. Dodatkowo montmorylonit sodu adsorbuje toksyny i metale ciężkie znajdujące się w świetle przewodu pokarmowego.

 

Gruczoły okołoodbytowe

Rys. 2 Schematycznie przedstawione działanie montmorylonitu sodu prowadzące do zagęszczenia mas kałowych, które poprzez mechaniczny ucisk w procesie defekacji wspomagają opróżnianie gruczołów okołoodbytowych psa.

 

Bibliografia

  1. James, D. J., Griffi n, C. E., Polissar, N. L. and Neradilek, M. B. 2011.Comparison of anal sac cytological findings and behaviour in clinically normal dogs and those with anal sac disease. Vet Derm 22 (1): 80-87.
  2. Kurleto Ż., Grabowska B., Kaczmarska K., Szymański Ł. 2015. Wiązania chemiczne występujące w montmorylonicie. Archives of Foundry Engineering 15 (4) 79-82.
  3. Paterson S., Steen S. 2016. Anal sacs: a new approach to an old problem? Veterinary Practice.